امروزه به سبب سطح مصرف تجاری گسترده، مراکز زیادی تحت‌ عنوان تولید کننده اسید نیتریک در ایران فعالیت می‌کنند. اسید نیتریک یکی از مواد شیمیایی کلیدی در صنایع بالادستی و میانی به شمار می‌آید؛ ماده‌ای که ستون اصلی تولید کودهای ازته، مواد منفجره صنعتی، رنگ‌دانه‌ها، رزین‌ها و بسیاری از فرآیندهای شیمیایی پیشرفته است.

در ایران، تولید این اسید به شکل متمرکز در اختیار مجموعه‌هایی قرار دارد که به خوراک آمونیاک، زیرساخت پتروشیمی و دانش فنی پایدار دسترسی دارند. در این میان، کیمیا تهران اسید به‌عنوان تولیدکننده صنعتی مستقل، در کنار مجتمع‌هایی مانند پتروشیمی شیراز و پتروشیمی کارون نقش مهمی در تأمین نیاز صنایع داخلی ایفا می‌کنند.

در ایران، مزیت اصلی تولید اسید نیتریک به دسترسی پایدار به آمونیاک برمی‌گردد؛ ماده‌ای که از گاز طبیعی تولید می‌شود و به‌عنوان خوراک اصلی بسیاری از مجتمع‌های پتروشیمی در دسترس است. به همین دلیل، تولید اسید نیتریک عمدتاً در کنار واحدهای آمونیاک و کودهای ازته متمرکز شده است. این هم‌جواری صنعتی باعث کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل، افزایش ایمنی و پایداری زنجیره تأمین می‌شود.

مراکز بزرگ تولید کننده اسید نیتریک در ایران

مطابق اطلاعات موجود در سطوح اولیه و عرضه بازار، تولید اسید نیتریک در ایران عمدتاً بر پایه فرآیند اُستوالد انجام می‌شود؛ فرآیندی که در آن آمونیاک در حضور کاتالیست پلاتینی اکسید شده و در مراحل بعد به اسید نیتریک تبدیل می‌شود. دسترسی به آمونیاک ارزان، مزیت رقابتی اصلی ایران در این صنعت است و همین موضوع باعث شده مجتمع‌های پتروشیمی، بازیگران اصلی این حوزه باشند.

از منظر صنعتی، تمرکز تولید در مجتمع‌های بزرگ باعث پایداری تأمین برای صنایع کودسازی شده، در حالی که شرکت‌هایی مانند کیمیا تهران اسید با انعطاف‌پذیری بیشتر، نیاز صنایع کوچک‌تر و تخصصی‌تر را پوشش می‌دهند. این ترکیب ساختاری، بازار اسید نیتریک ایران را به بازاری نیمه‌متمرکز با کارکرد مکمل تبدیل کرده است.

جمع‌بندی

در کنار معرفی این نام‌ها، باید خاطرنشان شویم که بازار اسید نیتریک در ایران وابسته به توسعه صنایع پتروشیمی و کشاورزی است و روند مصرف آن با تقاضای کودهای ازته همبستگی مستقیم دارد. حضور تولیدکنندگان بزرگ مانند پتروشیمی شیراز در کنار واحدهای مستقل صنعتی، تعادل نسبی میان تولید انبوه و تأمین تخصصی ایجاد کرده است. در صورت سرمایه‌گذاری در بهینه‌سازی انرژی و کنترل آلاینده‌های نیتروژنی، صنعت اسید نیتریک ایران ظرفیت رشد پایدار و افزایش سهم در زنجیره ارزش صنایع شیمیایی را دارد.

پیش از این خاطرنشان شدیم که  اسید نیتریک ماده‌ای راهبردی در ساختار صنایع شیمیایی ایران محسوب می‌شود. توسعه پایدار این صنعت وابسته به ارتقای فناوری، بهینه‌سازی مصرف انرژی، کنترل آلاینده‌ها و حفظ پیوند مؤثر میان تولیدکنندگان بزرگ پتروشیمی و مصرف‌کنندگان صنعتی است؛ عواملی که در کنار هم می‌توانند جایگاه این محصول را در زنجیره ارزش شیمیایی کشور تثبیت کنند.